งานวิจัยและนวัตกรรม Pioneer

“การหลอมเป็นจุดเริ่มต้น ปัญหาจริงคือการจัดการกับการปนเปื้อน” : ปลดล็อกวงจรรีไซเคิลเศษอะลูมิเนียมสู่โลหะสมรรถนะสูง

9SDG 917SDG 17
16 พ.ย. 2026
แชร์: f X LINE
“การหลอมเป็นจุดเริ่มต้น ปัญหาจริงคือการจัดการกับการปนเปื้อน” : ปลดล็อกวงจรรีไซเคิลเศษอะลูมิเนียมสู่โลหะสมรรถนะสูง

เมื่อมองดูชีวิตประจำวันรอบตัว เราเห็นอะลูมิเนียมอยู่แทบทุกหนแห่ง ตั้งแต่กระป๋องเครื่องดื่มในมือ ชิ้นส่วนโครงสร้างอาคาร ไปจนถึงตัวถังของยานยนต์ยุคใหม่

ในแง่ของสิ่งแวดล้อม โลหะชนิดนี้ดูเหมือนจะเป็นคำตอบที่สมบูรณ์แบบ เพราะการนำเศษอะลูมิเนียมกลับมาหลอมใช้ใหม่นั้นใช้พลังงานน้อยกว่าการผลิตจากสินแร่ถึงประมาณร้อยละ 95 และปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพียงราวร้อยละ 5 เท่านั้น

ทว่า เบื้องหลังตัวเลขความยั่งยืนอันงดงาม กลับมีความจริงอีกด้านซ่อนอยู่

ในปี 2567 ที่ผ่านมา การผลิตอะลูมิเนียมทั่วโลกแตะระดับสูงถึง 115 ล้านตัน และปล่อยก๊าซเรือนกระจกสู่ชั้นบรรยากาศกว่า 1,100 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า ขณะที่สัดส่วนอะลูมิเนียมรีไซเคิลทั่วโลกกลับอยู่ที่ประมาณร้อยละ 35 เท่านั้น

ทำไมโลหะที่รีไซเคิลได้ไม่รู้จบ จึงยังไม่อาจหมุนเวียนกลับมาเป็นวัตถุดิบหลักได้อย่างแท้จริง?

คำถามนี้ถูกหยิบยกขึ้นมาคลี่ให้เห็นภาพอย่างชัดเจน ณ อิมแพ็ค ชาเลนเจอร์ เมืองทองธานี บนเวทีเสวนาพิเศษด้านอุตสาหกรรมอะลูมิเนียม ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของงานประชุมวิชาการ MSAT-13 ที่จัดขึ้นโดย ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (MTEC) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ร่วมกับ University of Toyama ประเทศญี่ปุ่น

การบรรยายลำดับแรกเริ่มต้นด้วยมุมมองของ ศ.ดร.เชาวลิต ลิ้มมณีวิจิตร รองอธิการบดีฝ่ายพัฒนานักศึกษาและผู้เรียนรู้ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) และอาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมอุตสาหการ คณะวิศวกรรมศาสตร์ ในหัวข้อ “From Scrap to High-Performance Alloys: Overcoming Metallurgical Bottlenecks in Circular Aluminum” ซึ่งชี้ให้เห็นทางแยกสำคัญระหว่างการหลอมเศษโลหะแบบเดิม กับการสร้างคุณค่าใหม่ด้วยศาสตร์แห่งโลหะวิทยา

กำแพงโลหะวิทยา และกับดัก Downcycling

“การหลอมเป็นจุดเริ่มต้น ปัญหาจริงคือการจัดการกับการปนเปื้อน”ศ.ดร.เชาวลิต สรุปหัวใจของปัญหาไว้อย่างตรงไปตรงมา

ในโลกของการใช้งานจริง เศษอะลูมิเนียมหลังการบริโภคไม่ได้บริสุทธิ์เหมือนอะลูมิเนียมปฐมภูมิที่ผลิตจากสินแร่ แต่มักปนเปื้อนด้วยธาตุเจือปนหลากหลายชนิด โดยเฉพาะ ‘เหล็ก’ (Fe) ซึ่งแทบไม่ละลายในเนื้ออะลูมิเนียม เมื่อผ่านการหลอม เหล็กจะรวมตัวเป็นสารประกอบเชิงโลหะ (intermetallic phase) ที่เปราะ ส่งผลให้ความเหนียวและความสามารถในการต้านทานการกัดกร่อนของโลหะลดลงอย่างมีนัยสำคัญ

ความท้าทายยิ่งซับซ้อนขึ้นไปอีกเมื่อต้องจัดการกับเศษโลหะผสมต่างกลุ่ม ตัวอย่างเช่น เศษอะลูมิเนียมผสมกลุ่ม 5xxx และ 6xxx จากชิ้นส่วนตัวถังรถยนต์ เมื่อนำมาหลอมรวมกัน ส่วนผสมทางเคมีที่ได้กลับคลาดเคลื่อนจนไม่ตรงตามมาตรฐานของโลหะผสมกลุ่มใดเลย

ปลายทางของเศษอะลูมิเนียมเหล่านี้ จึงมักหนีไม่พ้นภาวะ ‘Downcycling’ หรือการถูกลดระดับไปเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าต่ำลงเรื่อย ๆ แทนที่จะวนกลับมาเป็นชิ้นส่วนสมรรถนะสูงได้อีกครั้ง

สามแนวทางปลดล็อกคอขวด

เพื่อข้ามผ่านข้อจำกัดทางโลหวิทยาและผลักดันให้อะลูมิเนียมรีไซเคิลก้าวไปสู่งานที่มีมูลค่าสูงได้ ศ.ดร.เชาวลิต ได้ฉายภาพ 3 แนวทางสำคัญที่วงการวิจัยและอุตสาหกรรมต้องร่วมมือกัน

ทางเลือกแรก คือการคัดแยกด้วยเซนเซอร์ตั้งแต่ต้นทาง ไม่ว่าจะเป็นเทคโนโลยีเอกซเรย์แบบส่งผ่าน (XRT) หรือสเปกโทรสโกปีด้วยเลเซอร์ (LIBS) ที่ช่วยจำแนกเศษโลหะตามกลุ่มของโลหะผสม แม้เทคโนโลยีเหล่านี้จะคัดแยกเศษบางกลุ่มได้ดี แต่เมื่อนำไปใช้กับเศษโลหะหลังการใช้งานจริงก็ยังมีข้อจำกัดอยู่หลายประการ

ทางเลือกที่สอง คือการบำบัดน้ำโลหะและการเลือกใช้กระบวนการผลิตที่เหมาะสม เช่น การตกตะกอนด้วยแมงกานีส การแยกด้วยสนามแม่เหล็กไฟฟ้า และการหล่อแถบโดยตรง (direct strip casting) รวมถึงงานวิจัยของ University of Toyama ที่ศึกษาเรื่องการเติมแมกนีเซียมเพื่อช่วยลดปริมาณเหล็กในน้ำโลหะ

ในประเด็นนี้ ศ.ดร.เชาวลิต ตั้งข้อสังเกตที่น่าสนใจว่า “การลดปริมาณเหล็ก กับการลดผลเสียของเหล็ก เป็นเป้าหมายที่ต่างกัน” ดังนั้น การประเมินประสิทธิภาพของเทคโนโลยีเหล่านี้จึงไม่อาจใช้ไม้บรรทัดเดียวกันได้

ทางเลือกที่สาม คือการออกแบบโลหะผสมให้ทนต่อสิ่งเจือปนได้ตั้งแต่แรก แทนที่จะพยายามกำจัดสิ่งแปลกปลอมออกไปทั้งหมด ความเข้าใจพฤติกรรมของโลหะอาจเปิดมุมมองใหม่ เช่น โลหะผสมที่มีปริมาณเหล็กร้อยละ 0.76 เท่ากัน หากผ่านการหล่อด้วยวิธีหล่อฉีดแรงดันสูง (HPDC) ซึ่งมีอัตราการเย็นตัวอย่างรวดเร็ว เฟสของเหล็กที่ได้จะมีขนาดละเอียดกว่า และให้ความแข็งแรงสูงกว่าการหล่อในแบบทรายทั่วไปประมาณร้อยละ 12

จากกระป๋องเครื่องดื่ม สู่นวัตกรรมระดับนาโน

ตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนมุมมองต่อ ‘สิ่งเจือปน’ ได้ชัดเจนที่สุด คือผลงานวิจัยของทีม มจธ. ร่วมกับสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง (สจล.) และ Brunel University London ซึ่งได้รับการตีพิมพ์ในวารสารระดับนานาชาติ Materials Characterization เมื่อปี 2568

งานวิจัยชิ้นนี้ไม่ได้มองเหล็กเป็นผู้ร้ายหรือสิ่งปนเปื้อนที่ต้องกำจัดทิ้ง แต่กลับใช้เหล็กเป็น ‘ธาตุหลัก’ ของโลหะผสม โดยการนำเศษกระป๋องเครื่องดื่มใช้แล้วมาผสมลงในโลหะผสมอะลูมิเนียม–เหล็กร้อยละ 4 (Al–4%Fe) ควบคู่ไปกับการใช้เทคนิคการปรับปรุงน้ำโลหะด้วยคลื่นอัลตราโซนิก (Ultrasonic Melt Processing) ผลการทดลองนับเป็นหมุดหมายใหม่ที่น่าตื่นเต้นเช่นเมื่อใส่เศษกระป๋องเครื่องดื่มลงไปในสัดส่วนสูงถึงร้อยละ 75 ค่าความแข็งในสภาพหล่อเพิ่มขึ้นจาก 32 HB เป็น 50 HB หรือเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ 56 และเมื่อนำไปผ่านกระบวนการบ่มแข็งที่อุณหภูมิ 175 °C ความแข็งยิ่งเพิ่มขึ้นอีกกว่าร้อยละ 60 เนื่องจากธาตุแมกนีเซียมและซิลิคอนที่แฝงตัวอยู่ในกระป๋องเครื่องดื่ม ได้รวมตัวกันเป็นอนุภาคเสริมความแข็งแรงระดับนาโนเมตร โลหะผสมนี้ยังมีค่าการนำไฟฟ้าสูงสุดหลังการบ่มอยู่ที่ 47% IACS ซึ่งแสดงถึงศักยภาพในการต่อยอดไปสู่งานตัวนำไฟฟ้าในอนาคต ขณะที่คลื่นอัลตราโซนิกที่ใช้ปรับปรุงน้ำโลหะช่วยลดขนาดเกรนและบรรเทาการสูญเสียความเหนียว แม้จะใช้เศษโลหะรีไซเคิลในสัดส่วนที่สูงมากก็ตาม

ผลงานจากห้องปฏิบัติการนี้พิสูจน์ให้เห็นว่า ธาตุที่โลกอุตสาหกรรมเคยมองว่าเป็นเพียงมลทิน อาจพลิกบทบาทกลับมาเป็นทรัพยากรชั้นดีที่ช่วยเสริมสมรรถนะของวัสดุได้ หากเราเข้าใจการออกแบบทางโลหวิทยาและเลือกใช้กระบวนการผลิตที่สอดรับกัน

วันที่กติกาโลกขยับ และก้าวต่อไปของไทย

ช่วงท้ายของการบรรยาย ศ.ดร.เชาวลิต ได้พาผู้ฟังกลับมามองความจริงของบริบทประเทศไทย

ตัวเลขสถิติชี้ว่า ในช่วงเดือนมกราคมถึงกันยายนที่ผ่านมา ปริมาณการนำเข้าเศษอะลูมิเนียมของไทยเพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 13.1 ท่ามกลางกระแสการถกเถียงและข้อเสนอให้ยุติการนำเข้าเศษโลหะ ขณะเดียวกัน สหภาพยุโรปก็กำลังเตรียมบังคับใช้มาตรการจำกัดการส่งออกของเสียไปยังประเทศนอกกลุ่ม OECD ภายในปี 2570

กติกาโลกที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วเป็นสัญญาณเตือนว่า ประเทศไทยไม่อาจพึ่งพาเศษโลหะจากภายนอกได้ตลอดไป และจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องหันกลับมาจัดการและใช้ประโยชน์จากเศษอะลูมิเนียมภายในประเทศให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด

ในการประชุมครั้งนี้ นอกจากการบรรยายหลักแล้ว ยังมีการแลกเปลี่ยนมุมมองจากผู้แทนหลากหลายภาคส่วน ทั้ง University of Toyama, Harita Co., Ltd. ประเทศญี่ปุ่น, มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ, กลุ่มอุตสาหกรรมอะลูมิเนียม สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย และ MTEC

เพราะในวันที่โลกกำลังก้าวเข้าสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) การเดินทางของเศษโลหะชิ้นเล็ก ๆ จะก้าวข้ามจากการเป็นเพียง ‘ขยะเหลือทิ้ง’ ไปสู่ ‘โลหะผสมสมรรถนะสูง’ ได้ ย่อมไม่ได้อาศัยเพียงความร้อนในเตาหลอม หากต้องอาศัยองค์ความรู้ ความเข้าใจในธรรมชาติของวัสดุ และนวัตกรรมที่เหมาะสมเพื่อสร้างคุณค่าใหม่ให้เกิดขึ้นได้อย่างแท้จริง

“หลอมได้ ไม่ได้แปลว่าหมุนเวียนได้” : ปลดล็อกคอขวดโลหะวิทยา ยกระดับเศษอะลูมิเนียมไทยรับกติกาโลกใหม่

อะลูมิเนียมอยู่รอบตัวเรา และดูเหมือนเป็นวัสดุแห่งความยั่งยืน เพราะการหลอมเศษกลับมาใช้ใหม่ใช้พลังงานน้อยกว่าการผลิตจากสินแร่ราวร้อยละ 95 และปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพียงราวร้อยละ 5 อย่างไรก็ตาม เป็นที่คาดการณ์ว่าในปี 2567 โลกผลิตอะลูมิเนียม 115 ล้านตัน ปล่อยก๊าซเรือนกระจกกว่า 1,100 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า ขณะที่สัดส่วนรีไซเคิลอยู่ที่ราวร้อยละ 35 เท่านั้น

ทำไมโลหะที่รีไซเคิลได้ไม่รู้จบ จึงยังไม่กลายเป็นวัตถุดิบหลัก?

คำถามนี้ถูกหยิบยกบนเวที ในงานประชุมวิชาการ MSAT-13 ด้านอุตสาหกรรมอะลูมิเนียม ณ อิมแพ็ค ชาเลนเจอร์ เมืองทองธานี จัดโดย MTEC สวทช. ร่วมกับ University of Toyama ประเทศญี่ปุ่น โดย ศ.ดร.เชาวลิต ลิ้มมณีวิจิตร รองอธิการบดีฝ่ายพัฒนานักศึกษาและผู้เรียนรู้ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) บรรยายในหัวข้อ “From Scrap to High-Performance Alloys: Overcoming Metallurgical Bottlenecks in Circular Aluminum”

กำแพงโลหะวิทยา และกับดัก Downcycling

“การหลอมเป็นจุดเริ่มต้น ปัญหาจริงคือการจัดการกับการปนเปื้อน” ศ.ดร.เชาวลิต กล่าว เศษอะลูมิเนียมหลังการบริโภคมักปนเปื้อนเหล็ก (Fe) ซึ่งแทบไม่ละลายในเนื้ออะลูมิเนียม และรวมตัวเป็นสารประกอบเชิงโลหะ (intermetallic phase) ที่เปราะ ทำให้ความเหนียวและความต้านทานการกัดกร่อนลดลง ยิ่งหลอมเศษต่างกลุ่ม เช่น กลุ่ม 5xxx กับ 6xxx จากตัวถังรถยนต์ ส่วนผสมเคมีก็ไม่ตรงมาตรฐานกลุ่มใดเลย จนเกิดภาวะ ‘Downcycling’ หรือการถูกลดระดับเป็นผลิตภัณฑ์มูลค่าต่ำ

สามแนวทางปลดล็อกคอขวด

แนวทางแรก คือการคัดแยกด้วยเซนเซอร์ตั้งแต่ต้นทาง เช่น เอกซเรย์แบบส่งผ่าน (XRT) และสเปกโทรสโกปีด้วยเลเซอร์ (LIBS) ซึ่งคัดแยกเศษบางกลุ่มได้ดี แต่ยังมีข้อจำกัดกับเศษหลังการใช้งานจริง

แนวทางที่สอง คือการบำบัดน้ำโลหะและเลือกกระบวนการผลิตที่เหมาะสม เช่น การตกตะกอนด้วยแมงกานีส การแยกด้วยสนามแม่เหล็กไฟฟ้า การหล่อแถบโดยตรง (direct strip casting) และการเติมแมกนีเซียมตามงานวิจัยของ University of Toyama ทั้งนี้ ศ.ดร.เชาวลิต ย้ำว่า “การลดปริมาณเหล็ก กับการลดผลเสียของเหล็ก เป็นเป้าหมายที่ต่างกัน”

แนวทางที่สาม คือการออกแบบโลหะผสมให้ทนต่อสิ่งเจือปนตั้งแต่แรก เช่น โลหะผสมที่มีเหล็กร้อยละ 0.76 เท่ากัน หากหล่อด้วยการหล่อฉีดแรงดันสูง (HPDC) ซึ่งเย็นตัวเร็ว จะได้เฟสเหล็กละเอียดกว่าและแข็งแรงกว่าการหล่อในแบบทรายประมาณร้อยละ 12

จากกระป๋องเครื่องดื่ม สู่นวัตกรรมระดับนาโน

ตัวอย่างที่ชัดเจนคืองานวิจัย ร่วมกับ สจล. และ Brunel University London ในวารสาร Materials Characterization ปี 2568 ซึ่งใช้เหล็กเป็น ‘ธาตุหลัก’ โดยผสมเศษกระป๋องเครื่องดื่มลงในโลหะผสม Al–4%Fe ร่วมกับการปรับปรุงน้ำโลหะด้วยคลื่นอัลตราโซนิก (Ultrasonic Melt Processing)

เมื่อใช้เศษกระป๋องสูงถึงร้อยละ 75 ความแข็งในสภาพหล่อเพิ่มจาก 32 HB เป็น 50 HB หรือราวร้อยละ 56 และหลังบ่มแข็งที่ 175 °C ความแข็งเพิ่มอีกกว่าร้อยละ 60 เพราะแมกนีเซียมและซิลิคอนในกระป๋องรวมตัวเป็นอนุภาคเสริมความแข็งแรงระดับนาโนเมตร โลหะผสมยังมีค่าการนำไฟฟ้าสูงสุดหลังบ่ม 47% IACS ขณะที่คลื่นอัลตราโซนิกช่วยลดขนาดเกรนและรักษาความเหนียว ธาตุที่เคยถูกมองเป็นมลทิน จึงอาจกลายเป็นทรัพยากรเสริมสมรรถนะวัสดุได้

วันที่กติกาโลกขยับ และก้าวต่อไปของไทย

ช่วงมกราคม ถึงกันยายนที่ผ่านมา ไทยนำเข้าเศษอะลูมิเนียมเพิ่มขึ้นร้อยละ 13.1 ขณะที่สหภาพยุโรปเตรียมจำกัดการส่งออกของเสียไปประเทศนอกกลุ่ม OECD ภายในปี 2570 ไทยจึงไม่อาจพึ่งพาเศษโลหะจากภายนอกประเทศได้ตลอดไป และต้องใช้เศษอะลูมิเนียมในประเทศให้คุ้มค่าที่สุด

เศรษฐกิจหมุนเวียน: รักษาคุณค่าของโลหะให้อยู่ในวงจรนานที่สุด

หัวใจของเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) ไม่ใช่เพียงการนำวัสดุกลับมาใช้ซ้ำ แต่คือการรักษาคุณค่าของวัสดุให้อยู่ในระบบนานที่สุด สำหรับอะลูมิเนียม นั่นหมายถึงการรีไซเคิลแบบวงปิด (closed-loop recycling) ที่เศษจากผลิตภัณฑ์หนึ่งย้อนกลับไปเป็นผลิตภัณฑ์เกรดเดิมหรือสูงกว่า แทนการไหลลงสู่ Downcycling

การไปถึงจุดนั้นต้องอาศัยความร่วมมือตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่การออกแบบผลิตภัณฑ์ให้แยกชิ้นส่วนได้ง่าย ระบบเก็บรวบรวมและคัดแยกเศษตามกลุ่มโลหะผสม ไปจนถึงการพัฒนาโลหะผสมที่รองรับเศษรีไซเคิลในสัดส่วนสูง ซึ่งช่วยลดพลังงานและการปล่อยคาร์บอน ลดการพึ่งพาวัตถุดิบนำเข้า และเสริมความพร้อมของอุตสาหกรรมไทยต่อมาตรการด้านสิ่งแวดล้อมของคู่ค้า

ท้ายที่สุด การเปลี่ยนเศษโลหะจาก ‘ขยะเหลือทิ้ง’ สู่ ‘โลหะผสมสมรรถนะสูง’ จึงไม่ได้อาศัยเพียงความร้อนในเตาหลอม แต่ต้องอาศัยองค์ความรู้และนวัตกรรมที่เหมาะสม

https://doi.org/10.1016/j.matchar.2025.115364