สาขาเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยว โครงการย่อย2 [หมวดเงินอุดหนุน48]

อิทธิพลของรังสีแกมม่าต่อความสามารถในการเข้าทำลายพืชของเชื้อราสาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของไม้ผลเศรษฐกิจ (โครงการย่อย2)
Effects of Gamma Irradiation on the Infected Ability of Postharvest Disease Fungi in Four Economic Fruits

ดร.ผ่องเพ็ญ จิตอารีย์รัตน์ (หัวหน้าโครงการ)
Pongphen Jitareerat. (Lecturer)
สายวิชาเทคโนโลยหลังการเก็บเกี่ยว คณะทรัพยากรชีวภาพและเทคโนโลยี
ดร.อภิรดี อุทัยรัตนกิจ
Apiradee Uthairatanakij. (Lecturer)
ดร.สมศิริ แสงโชติ *
Somsiri Sangchote
ผศ.ดร.ทรงศิลป์ พจน์ชนะชัย**
Songsin Photchanachai. (Asst. Prof.)
คุณนกน้อย ชูคงคา
Noknoi Chookongka
หมายเหตุ *, ** ปรับผู้ร่วมวิจัยเป็น น.ส.ชรีวัฒน์ ธรรมโมหะเว และน.ส.วธิญญา วรกีรติกุล

ทุนหมวดเงินอุดหนุนประจำปี 2548 งบประมาณ 278,530 บาท

ความสำคัญและที่มาของการวิจัย

ประเทศไทยจัดเป็นหนึ่งในอีกหลายๆ ประเทศที่มีการส่งออกผลิตผลการเกษตรไปจำหน่ายยังประเทศต่างๆ ทั่วโลก โดยผลิตผลสดที่ส่งออกสามารถแบ่งออกเป็น 2 พวกใหญ่ 1) พืชผัก เช่น พริก ตะไคร้ ใบมะกรูด กะเพรา โหระพา เป็นต้น 2) ผลไม้ เช่น มะม่วง ทุเรียน มังคุด กล้วย ลำไย สับปะรด เงาะ ฝรั่งลิ้นจี่ เป็นต้น อย่างไรก็ตามปัญหาของการส่งออกที่มักพบอยู่เสมอคือ ปัญหาด้านคุณภาพของผลผลิตที่ไม่ได้มาตรฐานตามที่ตลาดต้องการ เช่น ปัญหาเรื่องความสดของสินค้า ปัญหาของสารเคมีที่ตกค้างอยู่บนผลผลิต ปัญหาการปฏิบัติและดูแลผลผลิตที่จะจำหน่าย ตลอดจนปัญหาเรื่องโรคและแมลงที่ติดไปกับผลผลิต ซึ่งผลไม้ไทยหลายชนิดเป็นที่นิยมและเชิดหน้าชูตาของคนไทย คือ มะม่วง ทุเรียน มังคุด และกล้วยไข่ เนื่องจากมีรสชาติที่ดี กลิ่นหอมหวานและชวนรับประทาน แต่เราต้องประสบกับปัญหาการเน่าเสียของผลผลิตหลังการเก็บเกี่ยว ระหว่างการเก็บรักษา ขนส่งหรือขณะรอจำหน่าย ทำให้เกิดความเสียทั้งทางด้านปริมาณ คุณภาพ และทางเศรษฐกิจต่อประเทศอย่างมาก ซึ่งโรคหลังการเก็บเกี่ยวที่สำคัญๆ ของพืชทั้ง 4 ชนิด นี้ ได้แก่

โรคหลังการเก็บเกี่ยวของมะม่วง ได้แก่ โรคแอนแทรกโนส เป็นโรคที่มีความสำคัญภายหลังการเก็บเกี่ยวชนิดหนึ่งที่ก่อให้เกิดความเสียหายทางเศรษฐกิจสูง มีสาเหตุมาจากเชื้อรา Colletotrichum gloeosporioides เชื้อราชนิดนี้จะเข้าทำลายผลมะม่วงตั้งแต่ระยะผลดิบและจะปรากฏลักษณะอาการเมื่อผลเริ่มสุก ทั้งนี้เนื่องจากในผลที่ดิบจะมีสารประกอบที่มีฤทธิ์ต่อต้านเชื้อรา หรือ antifungal compound อยู่สูงโดยเฉพาะที่เปลือกของผลิตผล และเมื่อผลิตผลเริ่มสุกปริมาณ antifungal compound จะค่อยๆ ลดลง ทำให้เชื้อราสามารถเข้าทำลายและเจริญเติบโตจนกระทั่งผลผลิตแสดงอาการของโรคออกมาให้เห็น มะม่วงแต่ละสายพันธุ์มีระดับความต้านทานต่อโรคที่แตกต่างกัน

โรคหลังการเก็บเกี่ยวของทุเรียน ได้แก่ โรคผลเน่า ซึ่งเป็นโรคหลังการเก็บเกี่ยวที่สำคัญมากในทุเรียน สาเหตุเกิดจากเชื้อรา Phytophthora palmivora Butler ซึ่งเป็นเชื้อราชนิดเดียวกับที่ทำให้เกิดโรครากเน่าโคนเน่าของทุเรียน

โรคหลังการเก็บเกี่ยวของมังคุด ได้แก่ โรคผลเน่าเนื้อดำของมังคุดสาเหตุเกิดจากเชื้อรา Lasiodiplodia theobromae (Pat). Filffon & Manbl (Botrydiplodia theobromae) ผลมังคุดระยะหลังเก็บเกี่ยวแล้ว ถ้าหากมีแผลชอกช้ำจะทำให้เชื้อราเข้าทำลายได้ง่าย และมังคุดจะแสดงอาการเปลือกแข็งเมื่อทิ้งไว้นานก็จะลุกลามทำให้เปลือกแข็งทั่งทั้งผล เมื่อผ่าตามขวางจะพบเนื้อในเน่าเปลี่ยนเป็นสีม่วงคล้ำและดำในเวลาต่อมา โดยมีเส้นใยสีเทาของเชื้อราเจริญปกคลุมเนื้อผล ทำให้มังคุดเหี่ยวแห้งมีสีดำในที่สุด

โรคหลังการเก็บเกี่ยวของกล้วย ได้แก่ โรคแอนแทรกโนส มีสาเหตุเกิดจากเชื้อรา Colletotrichum musae โดยเชื้อราสามารถเข้าทำลายผลกล้วยที่สุกระยะหลังการเก็บเกี่ยว แสดงอาการจุดสีน้ำตาลหรือดำเกิดกระจัดกระจายบนผล จุดมีลักษณะบุ๋มและขยายตัวกว้างเมื่อผลกล้วยสุกงอมทำให้ผลกล้วยเน่า มีกลุ่มเมือกสีชมพูของสปอร์เชื้อราเกิดขึ้นมากมายกลางจุด ลักษณะอาการของโรคที่เกิดกับหวีกล้วยทำให้ขั้วหวีเน่าดำและลุกลามฟูผลกล้วยโดยทำลายผ่านก้านผล ทำให้ก้านผลเน่าดำและผลหลุดร่วงได้ง่าย ซึ่งโรคนี้ทำให้ผลผลิตได้รับความเสียหายอย่างมาก

ในการควบคุมโรคหลังการเก็บเกี่ยวสามารถทำได้หลายวิธี เช่น 1) การเก็บรักษาผลผลิตไว้ในที่อุณหภูมิต่ำเพื่อลดการเจริญเติบโตของเชื้อจุลินทรีย์สาเหตุโรค ซึ่งวิธีการนี้ง่าย สะดวก แตไม่สามารถทำลายเชื้อจุลินทรีย์ได้เพียงแต่ชะลอการเจริญของเชื้อโรค 2) การทำ heat treatment ในรูปแบบต่างๆ ได้แก่ การใช้น้ำร้อน ไอร้อน หรือการใช้ความร้อนแห้งซึ่งขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของผลผลิตแต่ละชนิด อย่างไรก็ตามการใช้ความร้อนอาจทำให้ผลผลิตมีลักษณะคล้ายถูกลวก หรือมีกระขบวนการสุดที่ไม่สม่ำเสมอ 3) การควบคุมสภาพบรรยากาศหรือการดัดแปลงสภาพบรรยากาศ วิธีนี้ให้ผลดีระดับหนึ่งกับเชื้อบางชนิดเท่านั้น อีกทั้งยังมีค่าใช้จ่ายสูง ทำให้ราคาของผลผลิตที่จำหน่ายสูงขึ้นตามไปด้วย 4) การใช้สารเคมีสังเคราะห์ วิธีการนี้ให้ผลดีในการควบคุมเชื้อโรคทั้งก่อนการเก็บเกี่ยวและหลังการเก็บเกียว แต่มีข้อด้อยที่การใช้สารเคมีอาจทำให้เชื้อเกิดการดื้อต่อสารเคมีที่ใช้ มีผลเสียต่อผู้ปฏิบัติงานและผู้บิรโภค ตลอดจนมีฤทธิ์ตกค้างอยู่ในสภาพแวดล้อม 5) การใช้วิธีทางชีวภาพ เช่น การใช้จุลินทรีย์ควบคุมเชื้อสาเหตุโรค หรือการใช้สารจากธรรมชาติในการควบคุมเชื้อลาเหตุโรค วิธีการนี้เป็นที่นิยม แต่มักจะให้ผลในการควบคุมโรคได้ดีในการทดลองในห้องปฏิบัติการเท่านั้น อย่างไรก็ตามในขณะนี้ก็มีการพัฒนาหาสายพันธุ์ที่ดีและมีประสิทธิภาพในการอยู่รอดในสภาพแวดล้อมได้ดีขึ้น 6) การใช้หลายๆ วิธีร่วมกัน เพื่อช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการควบคุม วิธีที่ประสบความสำเร็จที่ดีอย่างหนึ่ง แต่มีผลทำให้ต้นทุนการผลิตและส่งออกสูงมากขึ้นและมีขั้นตอนการทำงานที่ยุ่งยากซับซ้อนมากขึ้น 7) การฉายรังสี ซึ่งเป็นอีกวิธีการหนึ่งที่มีศักยภาพในการป้องกันหรือควบคุมโรคหลังการเก็บเกี่ยวได้ ตลอดจนสามารถกำจัดแมลงหรือหนอนศัตรูที่ติดมากับพืชได้ เนื่องจากรังสีจะไปมีผลทำให้สสารเกิดการแตกตัวออกเป็นไอออน ทำให้เกิดคู่ของไอออนที่มีประจุต่างกัน โดยที่ไอออนเหล่านี้จะทำให้เกิดปฏิกิริยาต่อเนื่องกับอะตอมหรือโมเลกุลอื่นๆ ที่อยู่ข้างเคียงต่อไปอีก เรื่อย รังสีที่นิยมใช้ในการฆ่าหรือทำลายเชื้อจุลินทีรย์ทั้งในอาหารเนละวัสดุอุปกรณ์การแพทย์ ได้แก่ รังสีแกรมมา ซึ่งเป็นคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าที่มีความยาวคลื่นสั้น และมีอำนาจทะลุทะลวงผ่านวัตถุได้สูงสามารถทำลายจุลินทีรย์ เชื้อโรคและหนอน-แมลงต่างๆ ที่ปนเปื้อนอยู่ในผลิตภัณฑ์ โดยที่ผลของการฉายรังสีจะไม่มีรังสีตกค้างหรือสะสมอยู่ในอาหารหรือผลิตภัณฑ์นั้นๆ ทำให้เกิดความปลอดภัยต่อผู้บริโภค และยังสามารถกำจัดเชื้อจุลินทรีย์และหนอน-แมลงที่แฝงตัวอยู่ในผลผลิต

วัตถุประสงค์ของโครงการ

ศึกษาผลของการฉายรังสีแกมม่าต่อการงอกของสปอร์เชื้อราสาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของไม้ผลเศรษฐกิจ
ศึกษาผลของการฉายรังสีแกมม่าต่อการเจริญทางเสันใยของเชื้อราสาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของไม้ผลเศรษฐกิจ
ศึกษาผลของการฉายรังสีแกมม่าต่อความสามารถในการก่อโรคของเชื้อราสาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของไม้ผลเศรษฐกิจ

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับจากการวิจัย

ทราบถึงผลของการฉายรังสีแกมม่าต่อการยับยั้งการงอกของสปอร์และการเจริญทางเสันใยเขื้อราสาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของมะม่วง ทุเรียน มังคุด และกล้วยไข่
ทราบถึงระดับความเข้มข้นของรังสีแกมม่าที่สามารถยับยั้งการงอกของสปอร์และการเจริญทางเส้นใยของเชื้อรา สาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของมะม่วง ทุเรียน มังคุด และกล้วยไข่
ทราบถึงผลของการฉายรังสีต่อความสามารถในการก่อโรคของเชื้อราสาเหตุโรคหลังการเก็บเกี่ยวของมะม่วง ทุเรียน มังคุด และกล้วยไข่
นำผลการทดลองที่ได้ออกเผยแพร่แก่ภาคธุรกิจเอกชนที่เกี่ยวข้องกับการส่งออกมะม่วง ทุเรียน มังคุด และกล้วยไข่
เป็นองค์ความรู้ในการวิจัยด้านการควบคุมรคพืชหลังการเก็บเกี่ยวต่อไป
เพิ่มศักยภาพในการส่งออกของมะม่วง ทุเรียน มังคุด และกล้วยไข่